Категорије

Dr Vladimir Krivošejev
Narodni muzej Valjevo

Valjevo, Republika Srbija

 

EPIDEMIJE TOKOM PRVOG SVETSKOG RATA U RURALNIM OBLASTIMA UŽIČKOG I VALJEVSKOG OKRUGA: PRILOG KVANTIFIKACIJI RATNIH ŽRTAVA

God. XLII, 1/2024, str. 45-64
https://doi.org/10.29362/ist20veka.2024.1.kri.45-64

 

APSTRAKT/REZIME:

Tokom godina koje su prethodile Prvom svetskom ratu stanovništvo Srbije je u velikoj meri stradalo od posledica epidemija različitih zaraznih bolesti: dizenterije, trbušnog tifusa, velikog kašlja i različitih boginja, šarlaha, difterije. Ratni period od avgusta 1914. do novembra 1918. doveo je do promena, utoliko što se uz epidemije i ranije zastupljenih dešavaju i stradanja na frontu, pojavljuju dve velike epidemije: tri različite tifusne bolesti (pegavi, povratni i trbušni tifus) 1915. i španske groznice 1918. Na osnovu uvida u sačuvane i istraživačima dostupne crkvene knjige umrlih uočava se da je u 34 sela analizirane ruralne oblasti Užičkog i Valjevskog okruga, gde je po popisu iz 1910. godine živelo 21.483 stanovnika registrovana smrt njih 4.852, odnosno 22,59% i to 8,77% od tifusa i španske groznice, 4,42% od ostalih epidemijskih bolesti, a 9,40% od svih drugih uzroka. Ako isključimo broj žrtava epidemija ,,tri tifusa” i španske groznice, dolazimo do podataka da je tokom petogodišnjeg ratnog perioda (1914–1918) od svih uzroka smrti, uključujući ne samo epidemije drugih zaraznih bolesti, već i borbena dejstva, stradalo 13,81% stanovništva, dok je u predratnom petogodišnjem periodu (1909–1913) taj procenat bio tek nešto malo manji tj. 12,95%.

 

KLJUČNE REČI: Srbija, Valjevo, Užice, Prvi svetski rat, epidemije, bolesti, smrtnost, manjak stanovništva

 

REFERENCE:

  • Arsić, Miroljub. „Crkvene matične knjige u zakonskim propisima Kneževine Srbije“. Arhivski pregled, br. 1–4, (1996/97) (izd. 2000), 52–59.
  • Bjelajac, Mile. „Ratni gubici Srbije u Prvom svetskom ratu – kontroverze oko brojeva“. Tokovi istorije, br. 1, (2021), 41–84. DOI: https://doi.org/10.31212/tokovi.2021.1.bje.41-84
  • Definitivni rezultati popisa stanovništva od 31. januara 1921. Sarajevo: Državna štamparija, 1932.
  • Jagodić, Miloš. „Procena demografskih gubitaka Srba u periodu 1910–1921”. Srpske studije, br.6, (2015), 11–65.
  • K. u. k. Ortsverzeichnis fur das von den k. u. k. Truppen besetzte Gebiet Serbiens. Belgrade, 1917.
  • Krivošejev, Vladimir. Epidemija španske groznice u Srbiji 19181919, sa posebnim osvrtom na valjevski kraj. Novi Sad – Beograd: Prometej – RTS Izdavaštvo, 2020.
  • Krivošejev, Vladimir. „Zagonetne lokalne epidemije dizenterije u Srbiji krajem leta i tokom jeseni 1918. godine”. Zbornik Matice srpske za istoriju, br. 105, (2022), 71–86.
  • Krivošejev, Vladimir. „Epidemije u Srbiji tokom ratova 1912–1918: prilog kvantifikaciji žrtava“. Baština, br. 58, (2022), 281–304. DOI: https://doi.org/10.5937/bastina32-36007
  • Krivošejev, Vladimir. „Epidemije u srpskom narodu i vojsci tokom balkanskih ratova 1912–1913. godine“. U: Zbornik naučnog skupa 110 godina od mobilizacije Gvozdenog puka u oslobodilačkim ratovima Srbije – Srpska vojska u istoriji i tradiciji, Prokuplje, 79. oktobar 2022. godine. Ur. Darko Žarić, u pripremi. Prokuplje, Narodni muzej Toplice, 2023.
  • Krivošejev, Vladimir. „Crkvene knjige umrlih kao izvor za kvantifikaciju epidemija u Srbiji : mogućnosti i problemi, sa posebnim osvrtom na epidemiju španske groznice“. U: Zbornik sa XIII kongresa istoričara medicine: 800 godina srpske medicine, Beograd: 1518. novembar 2022., ur. Zoran Vacić, u pripremi. Beograd: Sekcija za istoriju medicine Srpskog lekarskog društva, 2023.
  • Mikić Dragan, Nedok Aleksandar i Branislav Popović. „Zarazne bolesti u srpskoj vojsci i narodu 1914. i 1915. godine“. U: Srpski vojni sanitet 1914–1915. godine. Urednici Aleksandar Nedok i Branislav Popović, 181–204. Beograd: Uprava za vojno zdravstvo Ministarstva odbrane Republike Srbije i Akademija medicinskih nauka Srpskog lekarskog društva, 2010.
  • Mikić Dragan, Popović Branislav, Čekanac Radovan, Ćurčić Petar, Zeljković Jovo i Vidanović Miroslav. „Zarazne bolesti i rad srpskog vojnog saniteta na njihovoj prevenciji i lečenju na Solunskom frontu 1917–1918. godine“. Vojnosanitetski pregled, vol. 65 (2008 supl.), 59–69.
  • Milenković, Toma. Trstenik i okolina u Prvom svetskom ratu 19141918. Beograd: Institut za savremenu istoriju, 2007.
  • Milovanović, Milovan. ,,Sanitetske prilike u Srbiji za vreme Austro – ugarske okupacije od 1915–1918. godine“. Srpski arhiv za celokupno lekarstvo, god. XXIII, br. 3–4, (1921), 132–134.
  • Mraović Marijana, Vignjević Zoran i Marinković Darko. „Uvodna studija“. U: Popis vojnih i civilnih gubitaka Kraljevine Srbije u ljudstvu u Prvom svetskom ratu: Arhivska građa Vojnog arhiva (CD izdanje). Beograd: Medija centar „Odbrana“, 2019, 5–25.
  • Nedok, Aleksandar. Valjevo srpski ratni hirurški centar i grad-bolnica u epicentru velike epidemije 1914–1915. Valjevo: Narodni muzej Valjevo, 2017.
  • Nedok, Aleksandar. Rat Srbije sa Austrougarskom: rad srpskog vojnog saniteta. Novi Sad – Beograd: Prometej – RTS izdavaštvo – Arhiv Vojvodine, 2021.
  • Popović, Ljubodrag. „Prilozi za istoriju užičkog kraja u I svetskom ratu : gubici u stanovništvu od 1912–1918. godine“. Užički zbornik, br. 14, (1985), 137–158.
  • Popović, Ljubodrag. „Popis stanovništva Valjevskog okruga u I svetskom ratu“. Glasnik Istorijskog arhiva Valjevo, br. 34, (2000), 159–170.
  • Prethodni rezultati popisa stanovništva i domaće stoke u Kraljevini Srbiji: 31. decembra 1910. Beograd: Uprava državne statistike, 1911.
  • Stanojević, Vladimir. „Kolera u balkanskim ratovima 1912–1913“. U: Istorija srpskog vojnog saniteta – naše ratno sanitetsko iskustvo. Ur. Vladimir Stanojević, 309–313. Beograd, 1925 (reizdanje: Beograd: Vojnoizdavački i novinski centar 1992).
  • „Zakon o uređenju sanitetske struke i čuvanju narodnog zdravlja“ iz 1881, u: Sanitetski zbornik zakona, uredaba, raspisa i prepisa, knj. 2, sv. 1, Beograd 1881, 91–104.
  • Životić, Aleksandar. „Doprinos srpske vojske savezničkoj pobedi u Prvom svetskom ratu“. U: Kraj rata, Srbi i stvaranje Jugoslavije, ur. Mihailo Vojvodić, 248–262. Beograd: Srpska akademija nauka i umetnosti, 2021.