Dušan Bojković, PhD
Institute for Recent History of Serbia, Belgrade, Republic of Serbia

YUGOSLAV COMMUNISTS AND THE ALBANIAN QUESTION IN YUGOSLAVIA 1918–1945

God. XLIV, 1/2026, str. 51–74
https://doi.org/10.29362/ist20veka.2026.1.boj.51-74

APSTRAKT/REZIME:

This paper presents the main developments in the shaping of the leadership’s views of the Communist Party of Yugoslavia towards the Albanian population and the issue of the realisation of national rights of Albanians from 1918 to 1945. It first highlights the position of the Serbian social democrats on this issue before World War I, as they significantly influenced the opinions of Yugoslav communists after 1918. It then discusses the position of the Communist Party of Yugoslavia regarding the Albanian question during the existence of the Kingdom of Yugoslavia (1918–1941) and during its occupation in World War II (1941–1945). Finally, it analyses the national policy of the new authorities of the Yugoslav state towards the Albanian minority in the southern part of the country during the establishment of the communist regime in Yugoslavia in 1945. The work was written on the basis of relevant literature and historical sources, mainly from the Archives of Yugoslavia.

KLJUČNE REČI: Communist Party of Yugoslavia, Albanian question, Serbian–Albanian relations, Kosovo, Metohija, Macedonia, Montenegro

REFERENCE:

• Antifašističko sobranie na narodnoto osloboduvanje na Makedonija. Tom I, kn. 6: Dokumenti. Skopje: Državen arhiv na Republika Makedonija, 2001.
• Antonijević, Nenad. Albanski zločini nad Srbima na Kosovu i Metohiji u Drugom svetskom ratu – dokumenta. Beograd: Muzej žrtava genocida, 2009².
• Antonijević, Nenad. Kosovo i Metohija 1941–1945. godina – ratni zločini. Beograd: Muzej žrtava genocida, 2017.
• AVNOJ i Revolucija: Tematska zbirka dokumenata. Priredili Slobodan Nešović i Branko Petranović. Beograd: Narodna knjiga, 1983.
• Bataković, Dušan T. Serbia’s Kosovo Drama: a historical perspective. Beograd: Čigoja štampa, 2012.
• Borozan, Đorđe. Velika Albanija: porijeklo – ideje – praksa. Beograd: Vojnoistorijski institut Vojske Jugoslavije, 1995.
• Bošković, Branko. Narodnooslobodilačka borba u ibarskom bazenu (kosovsko-mitrovački i studenički srez). Priština: Zajednica naučnih ustanova Kosova i Metohije, 1968.
• Božović, Branislav i drugi. Partizanski odredi: Kopaonički, Šaljski, Ibarski. Beograd: Vojnoizdavački zavod, 1981.
• Božović, Branislav i Milorad Vavić. Surova vremena na Kosovu i Metohiji: Kvislinzi i kolaboracija u Drugom svetskom ratu. Beograd: ISI, 1991.
• Brajović, Petar. „Kosovsko-metohijske brigade“. Vojna enciklopedija, tom 4. Beograd: Vojnoizdavački zavod, 1972², 662–663.
• Cerović, Vuksan. Kosovo: Kontrarevolucija koja teče. Beograd: Nova knjiga, 1989.
• Cvetković, Slavoljub. Idejne borbe u KPJ 1919–1928. Beograd: ISI, 1985.
• Čubrilović, Vaso. Istorija političke misli u Srbiji XIX veka. Beograd: Narodna knjiga, 1922.
• Ćuković, Mirko. Sandžak. Beograd: Nolit, 1964.
• Dedijer, Vladimir. Novi prilozi za biografiju Josip Broza Tita, tom III. Beograd: Rad, 1984.
• Dimić, Ljubodrag. Agitprop kultura: Agitpropovska faza kulturne politike u Srbiji 1945–1952. Beograd: Rad, 1988.
• Dimić, Ljubodrag. Srbi i Jugoslavija: Prostor, društvo, politika (Pogleda s kraja veka). Beograd: Stubovi kulture, 1998.
• Dimić, Ljubodrag. Srbija u Jugoslaviji. Novi Sad: SANU Ogranak u Novom Sadu; „Beseda“ izdavačka ustanova pravoslavne Eparhije bačke; Društvo istoričara Južnobačkog i Sremskog okruga, 2001.
• Dizdarević, Nijaz. Albanski dnevnik. Zagreb: Globus; Sarajevo: Oslobođenje, 1988.
• Drljević, Savo. „Kontrarevolucija na Kosovu i Metohiji – zavođenje vojne uprave februara 1945. godine“. Istorijski zapisi 4, (1986), 179–200.
• Dželetović Ivanov, Pavle. Balistički pokret 1939–1952: Masovnost, saradnja sa italijanskim i nemačkim okupatorima i zločini nad Srbima. Beograd: Arhiv Srbije, 2000.
• Đaković, Spasoje. Sukobi na Kosovu. Beograd: Narodna knjiga, 1984.
• Đurđev, Branislav S. Posleratno naseljavanje Vojvodine: Metodi i rezultati demografske analize naseljavanja Vojvodine u periodu 1945–1981. Novi Sad: Matica srpska, 1995.
• Ekmečić, Milorad. Stvaranje Jugoslavije 1790–1918, knj. 2. Beograd: IRO Prosveta, 1989.
• Filipović, Filip. Sabrana dela, tom I. Priredio Stojan Kesić. Beograd: ISI, 1987.
• Gaćeša, Nikola L. Agrarna reforma i kolonizacija u Jugoslaviji 1945–1948. Novi Sad: Matica srpska, 1984.
• Gligorijević, Branislav. Kominterna, jugoslovensko i srpsko pitanje. Beograd: ISI, 1992.
• Glišić, Venceslav i Gojko Miljanić. Rukovođenje Narodnooslobodilačkom borbom u Srbiji 1941–1945. Beograd: ISI, 1994.
• Gogov, Rade. „Aktivnost 8 (makedonske) divizije KNOJ-a na obezbeđenju oslobođene teritorije Makedonije“. U: Za pobedu i slobodu. Završne operacije za oslobođenje Jugoslavije. Učesnici govore. Urednici Nikola Anić i Radovan Radinović, 612–617. Beograd: Vojnoizdavački i novinski centar, 1986.
• Hadri, Ali. Narodnooslobodilački pokret na Kosovu 1941–1945. Beograd: Zavod za istoriju Kosova, 1973.
• Hodža, Fadilj. Kad proleće kasni. Iz partizanske beležnice. Beograd: NIRO „Četvrti jul“, 1979.
• Horvat, Branko. Kosovsko pitanje. Zagreb: Globus, 1989.
• Ivanovski, Vlado A. Osloboditelnata vojna vo Zapadna Makedonija 1941–1944. Skopje: Institut za nacionalna istorija, 1973.
• Janjetović, Zoran. Deca careva, pastorčad kraljeva. Nacionalne manjine u Jugoslaviji 1918–1941. Beograd: INIS, 2005.
• Joksimović, Sekula. „Oslobođenje Kosova (oktobar–novembar 1944)“. Vojnoistorijski glasnik 1, (1975), 67–107.
• Jovanović, Vladan. Vardarska banovina 1929–1941. Beograd: INIS, 2011.
• Jovićević, Pavle i Mita Miljković. Borba pećkih komunista između dva rata 1918–1941. Peć: Opštinski odbor SUBNOR, 1981.
• Jovićević, Pavle. „Politička situacija i rad partijske organizacije na Kosovu i u Metohiji pred rat i u 1941. godini“. U: Ustanak naroda Jugoslavije 1941. Zbornik, knj. 2. Beograd: Vojnoizdavački zavod JNA „Vojno delo”, 1963, 204–248.
• Jugoslovenski federalizam: ideje i stvarnost. Tematska zbirka dokumenata. Priredili Branko Petranović i Momčilo Zečević, knj. 2. Beograd: Beogradski izdavačko-grafički zavod, 1897.
• Kalvokorezi, Piter i Gaj Vint. Totalni rat. Beograd: Rad, 1987.
• Kočović, Bogoljub. Žrtve Drugog svetskog rata u Jugoslaviji. London: Veritas Foundation Press, 1985.
• Kosovo i Metohija u srpskoj istoriji. Beograd: SKZ, 1989.
• Kosovska Mitrovica i okolina. Priština–Beograd–Kosovska Mitrovica: Institut za istoriju Kosova–Institut za savremenu istoriju–Odbor za izdavanje monografija, 1979.
• Lakić, Zoran. „Položaj Kosova i Metohije u sastavu Jugoslavije“. U: Kosovo i Metohija: prošlost, sadašnjost, budućnost. Zbornik radova sa međunarodnog naučnog skupa održanog u Beogradu 16–18. marta 2006. godine. Urednik Kosta Mihailović, 107–116. Beograd: SANU, 2007.
• Lapčević, Dragiša. Rat i srpska socijalna demokratija. Beograd: Štampa „Tucović“, 1925.
• Lukač, Dušan. „Srpska socijalna demokratija i nacionalno pitanje“. U: Razvoj socijalističke misli u Srbiji do 1919. godine. Naučni skup. Beograd: SANU, 1970.
• Lukač, Dušan. Radnički pokret u Jugoslaviji i nacionalno pitanje 1918–1941. Beograd: ISI; NIP Export-press, 1972.
• Madić, Milorad i Dušan Jončić. Dvadesetpeta srpska brigada. Beograd: Vojnoizdavački i novinski centar, 1989.
• Marković, Moma. Sazrevanje revolucije (Sećanja 1931–1941). Beograd: BIGZ, 1984.
• Medenica, Gojko. Kosovsko-metohijski proleteri: Prva kosovsko-metohijska narodnooslobodilačka udarna brigada. Beograd: Vojnoizdavački i novinski centar, 1986.
• Milatović, Arso. Kosmet 1935–1945: Moje svedočenje. Beograd: Naučna knjiga, 1990.
• Miljković, Milutin. Prva kosovsko-metohijska brigada. Beograd: VINC, 1991.
• Miljković, Mita. Znani i neznani. Priština: Jedinstvo, 1960.
• Mitrovski, Bora. Petnaesti (makedonski) udarni korpus NOVJ. Beograd: Vojnoizdavački zavod, 1983.
• Mugoša, Dušan. Na zadatku. Beograd: Novinsko-izdavačka ustanova „Četvrti jul“, 1973.
• Narodni odbor Autonomne Kosovsko-metohiske oblasti 1943–1953. Priština: Narodni odbor Autonomne Kosovsko-metohijske oblasti, 1955.
• Nikčević, Vojislav. Peta kosovsko-metohijska brigada. Beograd: VINC, 1989.
• Nikolić, Živojin. srpska divizija. Beograd: Narodna knjiga, 1972².
• Oslobodilački rat naroda Jugoslavije 1941–1945, knj. 2. Beograd: Vojnoistorijski institut, 1965².
• Osnivački kongres KP Srbije (8–12. maj 1945). Priredili dr Milan Borković i dr Venceslav Glišić. Beograd: Institut za istoriju radničkog pokreta, 1972.
• Pavlović, Momčilo. „Srbi na kraju Drugog svetskog rata”. Istorija 20. veka, br. 1–2, (1993), 155–163.
• Perović, Latinka. Od centralizma do federalizma. KPJ u nacionalnom pitanju. Zagreb: Globus, 1984.
• Pešić, Desanka. Jugoslovenski komunisti i nacionalno pitanje (1919–1935). Beograd: Izdavačka radna organizacija „Rad”, 1983.
• Petranović, Branko. Srbija u Drugom svetskom ratu 1939–1945. Beograd: VINC, 1992.
• Petranović, Branko. Jugoslovensko iskustvo srpske nacionalne integracije. Beograd: Službeni list SRJ, 1993.
• Petranović, Branko. Politička i ekonomska osnova narodne vlasti u Jugoslaviji za vreme obnove. Beograd: ISI, 1969.
• Petranović, Branko. Političke i pravne prilike za vreme Privremene vlade DFJ. Beograd: Institut društvenih nauka, 1964.
• Petrović, Dragoljub S. Konstituisanje federalne Srbije. Beograd: Nova knjiga, 1988.
• Popović–Obradović, Olga. Parlamentarizam u Srbiji 1903–1914. Beograd: Službeni list SRJ, 1998.
• Redžić, Enver. Austromarksizam i jugoslavensko pitanje. Beograd: Narodna knjiga; Institut za savremenu istoriju, 1977.
• Shaqiri, Ismet. Më kujtohet…. lib. 2. Prishtinë: Rilindja, 1985.
• Slavković Mirić, Božica. Političke, ekonomske i kulturne prilike na Kosovu i Metohiji 1929–1941. Beograd: IP Prosveta; IP Princip, 2018.
• Strugar, Vlado. Socijaldemokratija o stvaranju Jugoslavije. Beograd: Izdavačko preduzeće „RAD“, 1965.
• Subotić, Dragan. Srpski socijalisti i nacionalno pitanje. Beograd: Istraživačko-izdavački centar SSO Srbije, 1990.
• Šaćiri, Ismet. Sećanja, knj. 1. Priština: Jedinstvo, 1979.
• Tasić, Dmitar. Korpus narodne odbrane Jugoslavije (KNOJ) 1944–1953. Beograd: Institut za noviju istoriju Srbije, 2021.
• Tucović, Dimitrije. Sabrana dela, knj. 3. Priredili Žarko Jovanović, Sergije Dimitrijević, Milenko Topalović, Lazar Ivanović. Beograd: Izdavačka radna organizacija „RAD”, 1980.
• Tucović, Dimitrije. Srbija i Arbanija. Jedan prilog kritici zavojevačke politike srpske buržoazije. Beograd–Zagreb: Kultura, 1946.
• Vickers, Miranda. Between Serb and Albanian: A History of Kosovo. New York: Columbia University Press, 1998.
• Vidačić, Rajko. Obračuni sa balistima 1944–1952. Beograd: Stručna knjiga, 1990.
• Vlajčić, Gordana. Jugoslavenska revolucija i nacionalno pitanje (1919–1927). Zagreb: Centar za kulturnu djelatnost, 1984.
• Vojinović, Miloš. „Socijaldemokratija” U: Srbi 1903–1904. Istorija ideja. Priredio Miloš Ković 270–298. Beograd: Clio, 2015.
• Vukadinović, Igor. Autonomija Kosova i Metohije u Srbiji (1945–1969). Beograd: Balkanološki institut SANU, 2021.
• Vullnetari, Julie. Albanian migration and development: state of the art review. Amsterdam: IMISCOE, 2007.
• Živančević, Predrag. Naseljavanje Kosova i Metohije iz Albanije. Beograd: Eksportpres, 1989.
• Životić, Aleksandar. Jugoslavija, Albanija i velike sile (1945–1961). Beograd: Arhipelag; INIS, 2011.
• Žujović, Jovan. Dnevnik. Priredio Dragoje Todorović, knj. 2. Beograd: Arhiv Srbije, 1986.